Jak działają klapy oddymiające i dlaczego są kluczowe dla bezpieczeństwa ewakuacji?
W pożarze to dym – nie płomień – najszybciej ogranicza widoczność, utrudnia orientację i blokuje drogi ewakuacyjne. Dlatego w budynkach przemysłowych, użyteczności publicznej, hotelach, biurowcach oraz na klatkach schodowych projektuje się rozwiązania, które odprowadzają dym oraz gorące gazy pożarowe i jednocześnie doprowadzają powietrze uzupełniające. W systemach oddymiania grawitacyjnego rolę „zaworu bezpieczeństwa” pełnią klapy oddymiające uruchamiane automatycznie lub ręcznie – zgodnie z wymaganiami przepisów i norm dla urządzeń kontroli dymu i ciepła.
Jeśli planujesz inwestycję lub zarządzasz obiektem, warto traktować oddymianie jako część spójnego podejścia do bezpieczeństwa – razem z systemem sygnalizacji pożaru, zasilaniem urządzeń PPOŻ i dokumentacją powykonawczą. W VSYSTEM te elementy spinamy w ramach usług projektowania i montażu instalacji przeciwpożarowych , a systemy oddymiania realizujemy kompleksowo: od koncepcji i doboru urządzeń po uruchomienie i serwis.
Masz pytania dotyczące oddymiania lub bezpieczeństwa pożarowego w swoim obiekcie? Skontaktuj się ze specjalistą VSYSTEM!
Czym są klapy oddymiające i jak działają?
Klapy oddymiające (w praktyce często nazywane także klapami dymowymi) to urządzenia montowane najczęściej w połaci dachowej, których zadaniem jest utworzenie kontrolowanego otworu oddymiającego. W systemie grawitacyjnym wykorzystuje się naturalną siłę wyporu: gorące gazy i dym unoszą się ku górze, a po otwarciu klapy mogą zostać odprowadzone na zewnątrz. Skuteczność takiego rozwiązania zależy od zaprojektowania całego układu: powierzchni czynnej urządzeń, napowietrzania (dopływu powietrza) i sposobu sterowania.
W praktyce klapa oddymiająca pracuje w dwóch trybach:
- automatycznie – po sygnale z systemu wykrywania pożaru / sterowania oddymianiem,
- ręcznie – poprzez przycisk oddymiania (ROP) dostępny dla użytkowników/obsługi, zgodnie z przyjętym projektem.
Wymóg automatycznego uruchamiania urządzeń oddymiających w wielu przypadkach wynika wprost z warunków technicznych.
Klapa oddymiająca z funkcją wyłazu – dwie funkcje w jednym urządzeniu
W przypadku kiedy nie ma możliwości wykonania dodatkowego wyłazu dachowego często stosuje się rozwiązanie łączące oddymianie z dostępem serwisowym do dachu. Klapa oddymiająca z funkcją wyłazu to urządzenie, które – poza trybem pożarowym – może pełnić rolę wyłazu dachowego do przeglądów, obsługi instalacji lub prac serwisowych. Producenci oferują takie urządzenia jako gotowe wyroby certyfikowane i oznakowane CE zgodnie z wymaganiami PN-EN 12101-2.
Warto odróżnić dwie, podobnie brzmiące konfiguracje:
- klapa oddymiająca z funkcją wyłazu dachowego – gdzie funkcja wyłazu jest przewidziana konstrukcyjnie i opisana w dokumentacji wyrobu,
- standardowa klapa oddymiająca używana „przy okazji” jako dostęp na dach – to podejście jest ryzykowne, bo nie każda konfiguracja i nie każde okucie/napęd są przeznaczone do pracy eksploatacyjnej poza scenariuszem pożarowym.
Jeśli inwestorowi zależy na jednym urządzeniu zamiast dwóch (klapa + wyłaz), kluczowe jest sprawdzenie dokumentacji producenta i dopasowanie sterowania do obu funkcji w sposób zgodny z projektem i wymaganiami ppoż.
Montaż klap oddymiających – krok po kroku
Prawidłowy montaż klap oddymiających jest równie ważny jak dobór urządzeń. Błędy na etapie wykonawstwa (posadowienie, uszczelnienie, nieciągłość warstw dachu, zła integracja sterowania) potrafią unieważnić założenia projektowe.
W praktyce proces wygląda następująco (kolejność wynika z typowej technologii dachów przemysłowych i zaleceń producentów urządzeń NSHEV – Natural Smoke and Heat Exhaust Ventilator):
- Weryfikacja projektu i lokalizacji
Sprawdza się rozmieszczenie klap względem stref pożarowych, dróg ewakuacyjnych, konstrukcji dachu oraz elementów instalacyjnych. - Przygotowanie otworu i podstawy (cokołu)
Podstawa musi być dopasowana do układu konstrukcji i warstw dachu, spadku i rodzaju pokrycia. Tu najczęściej rozstrzyga się szczelność oraz trwałość detalu. - Osadzenie urządzenia i obróbki dekarskie
Kluczowe są: ciągłość paroizolacji/izolacji, poprawne obróbki, eliminacja mostków i zapewnienie odpływu wody. - Podłączenie napędu, okablowania lub przewodów pneumatycznych i elementów sterowania
Na tym etapie realizuje się montaż klapy oddymiającej jako elementu systemu: klapa + centrala sterująca + zasilanie (elektryczne lub pneumatyczne) + linie sterujące + przyciski ROP (oraz integracja z SSP, jeśli przewidziano).
Zasilanie i sterowanie urządzeń kontroli dymu i ciepła podlegają wymaganiom norm z rodziny PN-EN 12101 (m.in. dotyczących zasilaczy i sterowania). - Uruchomienie i testy funkcjonalne
Wykonuje się próby otwarcia w trybie automatycznym i ręcznym, sprawdza logikę zadziałania oraz poprawność sygnalizacji. System oddymiania musi współdziałać z innymi systemami przeciw pożarowymi i działać zgodnie ze scenariuszem pożarowym opracowanym dla danego obiektu.
Klapy oddymiające a przepisy – co musisz wiedzieć?
Hasło klapy oddymiające przepisy w praktyce oznacza dwa równoległe porządki:
- przepisy budowlane (warunki techniczne), które mówią, kiedy i jak należy zapewnić usuwanie dymu lub zabezpieczenie przed zadymieniem,
- normy wyrobowe (dla urządzeń) oraz normy dotyczące elementów systemu sterowania i zasilania.
Przepisy określają, kiedy oddymianie jest wymagane i jakie są minimalne warunki, a normy PN-EN 12101 opisują, jakie wymagania techniczne musi spełniać wyrób/system, aby można go było bezpiecznie zastosować.
Warunki techniczne wskazują m.in. wymagania dla instalacji wentylacji oddymiającej, w tym dopływ powietrza uzupełniającego oraz klasy dla klap/urządzeń w zależności od sposobu uruchomienia. Przykładowo, przywoływane są klasy dla klap dymowych w grawitacyjnej wentylacji oddymiającej (różne dla uruchamiania automatycznego i ręcznego).
Z kolei PN-EN 12101 porządkuje wymagania dla elementów systemów kontroli dymu i ciepła, a PN-EN 12101-2 dotyczy wprost naturalnych urządzeń oddymiających (NSHEV). W dokumentacji producentów znajdziesz parametry wynikające z tej klasyfikacji (np. niezawodność, obciążenie śniegiem/wiatrem, praca w niskiej temperaturze, odporność termiczna).
Zalety stosowania klap oddymiających w budynkach przemysłowych i użyteczności publicznej
W dobrze zaprojektowanym systemie oddymiania klapy oddymiające poprawiają warunki ewakuacji i ułatwiają działania ratownicze: zwiększają widoczność na drogach ewakuacyjnych i ograniczają gromadzenie gorących gazów pod stropem. W praktyce działają razem z napowietrzaniem – dopływ powietrza stabilizuje przepływ i ogranicza cofanie dymu.
W halach i obiektach o dużych kubaturach istotną zaletą jest też modułowość rozwiązań dachowych (łatwość dopasowania liczby urządzeń do strefy pożarowej) oraz możliwość połączenia oddymiania z funkcją dostępu serwisowego, jeśli zastosowano klapę oddymiającą z funkcją wyłazu.
Budujesz halę przemysłową i chcesz mieć pewność, że oddymianie zostanie zaprojektowane zgodnie z wymaganiami? Zobacz, jak wdrażamy systemy oddymiania – od projektu po odbiór.
Jak uniknąć błędów przy projektowaniu i montażu klap oddymiających
Najczęstsze problemy wynikają z niespójności projektu i wykonania systemu jako całości. W praktyce warto zwrócić uwagę na trzy obszary:
- Dobór urządzenia bez weryfikacji parametrów z badań – wymagane parametry (w tym klasyfikacja wg PN-EN 12101-2) powinny wynikać z projektu i dokumentacji producenta.
- Brak spójnego sterowania i zasilania – system powinien mieć przewidzianą logikę zadziałania, zasilanie awaryjne (w przypadku sterowania elektrycznego) lub zasilanie sprzed wyłącznika głównego i elementy sterowania zgodne z odpowiednimi częściami PN-EN 12101 (w praktyce często wskazuje się PN-EN 12101-10 dla zasilaczy; sterowanie jest opisywane w ramach tej rodziny norm).
- Błędy wykonawcze na dachu – niewłaściwy dobór lub brak elementów podporowych, nieszczelności, nieciągłość izolacji, nieprawidłowe obróbki. To typowe źródło reklamacji i problemów eksploatacyjnych, zwłaszcza w obiektach pracujących całorocznie.
Gdy w obiekcie są nietypowe uwarunkowania (zmiana sposobu użytkowania, odstępstwa, rozbudowa), bezpiecznym rozwiązaniem jest weryfikacja przyjętych założeń w ramach ekspertyzy PPOŻ, szczególnie wtedy, gdy inwestor chce uniknąć kosztownych przeróbek na etapie odbiorów.
Klapy oddymiające – inwestycja w bezpieczeństwo, która naprawdę się opłaca
W praktyce „opłacalność” oddymiania nie polega na oszczędzaniu na urządzeniach, tylko na uniknięciu błędów, które skutkują zmianami projektowymi, przeróbkami i problemami przy odbiorach. Najpewniejszy scenariusz to taki, w którym klapy oddymiające są elementem spójnie zaprojektowanego układu: od wyrobu zgodnego z PN-EN 12101-2, przez sterowanie i zasilanie, po uruchomienie i dokumentację.
Jeśli projektujesz obiekt lub odpowiadasz za jego bezpieczeństwo i potrzebujesz kompletnego rozwiązania PPOŻ – sprawdź, jak możemy Ci pomóc
Poznaj najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi dotyczące klap oddymiających:
Na rynku dostępne są przede wszystkim klapy oddymiające dachowe przeznaczone do grawitacyjnego usuwania dymu i ciepła. Występują one w różnych konfiguracjach konstrukcyjnych (np. jednoskrzydłowe, dwuskrzydłowe, klapy kopułowe) oraz z różnymi typami napędów (elektryczne, pneumatyczne). Część modeli oferowana jest także jako klapy z dodatkową funkcją użytkową, np. wyłazu dachowego. Klapy mogą być również montowane w elewacjach budynków.
Nie zawsze. Klapa oddymiająca z funkcją wyłazu dachowego może pełnić rolę wyłazu technicznego lub serwisowego, jeśli producent przewidział taką funkcję w dokumentacji wyrobu. Nie każda klapa oddymiająca spełnia jednak wymagania stawiane wyłazom ewakuacyjnym. Decyzja o jej zastosowaniu powinna wynikać z projektu budowlanego, uzgodnień przeciwpożarowych oraz przeznaczenia dostępu na dach.
Cena montażu klapy oddymiającej zależy od kilku czynników: rodzaju klapy, wielkości urządzenia, typu dachu, zakresu obróbek dekarskich, sposobu sterowania oraz integracji z systemem sygnalizacji pożaru. Orientacyjnie koszt montażu pojedynczej klapy w obiekcie przemysłowym może wynosić od kilku do kilkunastu tysięcy złotych netto. Dokładna wycena zawsze wymaga analizy projektu i warunków technicznych dachu.
Stosowanie klap oddymiających regulują przede wszystkim przepisy budowlane zawarte w Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. Przepisy te określają, kiedy wymagane jest oddymianie i jakie warunki musi spełniać instalacja. Uzupełnieniem są normy PN-EN z serii 12101, które definiują wymagania techniczne i badania dla urządzeń oraz elementów systemów kontroli dymu i ciepła.
Tak. Klapy oddymiające, jako element systemu bezpieczeństwa pożarowego, powinny być regularnie sprawdzane i konserwowane. Obejmuje to okresowe testy otwarcia, kontrolę napędów, zasilania oraz elementów sterowania. Częstotliwość przeglądów wynika z dokumentacji producenta, projektu instalacji oraz ogólnych zasad utrzymania urządzeń przeciwpożarowych w sprawności technicznej, jednak nie powinny być wykonywane rzadziej niż raz do roku.
Klapy oddymiające montuje się najczęściej w połaci dachowej, w miejscach zapewniających skuteczne odprowadzanie dymu ze stref pożarowych. Ich lokalizacja powinna wynikać z projektu oddymiania, który uwzględnia kubaturę obiektu, podział na strefy pożarowe, drogi ewakuacyjne oraz wymagania przepisów. Nieprawidłowe rozmieszczenie klap może znacząco obniżyć skuteczność całego systemu.
Tak. Automatyczne klapy oddymiające zapewniają najszybszą reakcję w przypadku pożaru, ponieważ uruchamiają się bez udziału użytkowników – na sygnał z systemu sterowania lub sygnalizacji pożaru. Ma to kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa ewakuacji oraz ograniczenia rozprzestrzeniania się dymu. W obiektach przemysłowych i użyteczności publicznej automatyczne uruchamianie klap jest obecnie standardem projektowym.
